| |||
| Systematyka | |||
| Domena | |||
|---|---|---|---|
| Królestwo | |||
| Podkrólestwo | |||
| Nadgromada | |||
| Gromada | |||
| Podgromada | |||
| Nadklasa | |||
| Klasa | |||
| Nadrząd | |||
| Rząd | |||
| Rodzina | |||
| Rodzaj | |||
| Gatunek |
szalej jadowity |
||
| Nazwa systematyczna | |||
|
Cicuta virosa L. Sp. pl. 1:255. 1753 | |||
| Synonimy | |||
| |||
| Kategoria zagrożenia (CKGZ) | |||
 | |||
Szalej jadowity (Cicuta virosa L.) – gatunek silnie trującej rośliny wieloletniej należący do rodziny selerowatych (Apiaceae Lindl). Jest szeroko rozprzestrzeniony na półkuli północnej. Występuje w Azji, Europie i Ameryce Północnej, głównie na obszarach o klimacie umiarkowanym i zimnym, ale w Azji jego zasięg obejmuje również obszar w Indiach o tropikalnym klimacie.
Morfologia
- Łodyga
- Naga, dęta, górą rozgałęziona. Ma wysokość do 1,2 m.
- Liście
- 2- lub 3-krotnie pierzastosieczne, odcinki lancetowate, na brzegach ostro piłkowane. Ogonki liściowe dęte, pochwy liściowe również rozdęte.
- Kwiaty
- Zebrane w wieloszypułkowe baldachy złożone z 10–12 baldaszków. Pokryw brak, pokrywek wiele, zwisłych, szczecinowatych. Kwiaty drobne, białe z wykształconym kielichem w postaci pięciu wyraźnych ząbków. Mają charakterystyczny mysi zapach, zapylane są przez muchy.
- Owoc
- Kulista rozłupnia, dwubocznie ściśnięta. Każda rozłupka na grzbiecie z 5 podłużnymi żeberkami.
- Część podziemna
- Ma bulwiaste kłącza podobne do kłącza tataraku z widocznymi na przekroju komorami powietrznymi. Pachnie pietruszką i ma słodkawy smak.
Biologia i ekologia
- Rozwój
- Bylina, hemikryptofit. Kwitnie od czerwca do sierpnia. Nasiona dojrzewają od połowy sierpnia przez wrzesień. Roznoszone są przez wodę (hydrochoria).
- Siedlisko
- Występuje w miejscach podmokłych, na brzegach stawów, przy rowach, na torfowiskach, w szuwarach.
- Fitosocjologia
- Gatunek charakterystyczny dla związku (All.) Magnocaricion, Ass. Cicuto-Caricetum pseudocyperi
- Czynniki fotochemiczne
- Roślina bardzo silnie trująca: Cała roślina jest trująca, a szczególnie łodyga i kłącze. Zawiera trujący wielonienasycony alkohol – cykutoksynę bardzo silnie toksyczny; już spożycie niewielkich ilości powoduje silne zatrucie. Objawy zatrucia występują szybko, do 20 minut po spożyciu. Są to: ślinotok, pieczenie w jamie ustnej, mdłości, wymioty, rozszerzenie źrenic, drgawki, utrata świadomości, trudności w oddychaniu. Śmierć może nastąpić wskutek porażenia ośrodka oddechowego.
- Genetyka
- Liczba chromosomów 2n=22, 44.
Obecność w kulturze
Tradycja literacka głosi, że wskutek otrucia cykutą zmarł między innymi Sokrates. Opisy sceny egzekucji świadczą jednak, że za truciznę najprawdopodobniej posłużył szczwół plamisty (Conium maculatum), w starożytności również określany łacińskim mianem cicuta. Szalej jadowity był jednak dawniej używany do skrytobójczych otruć.
Motyw trującej cykuty pojawia się w różnych utworach literackich, np. w sienkiewiczowskiej bajce Co się raz stało w Sydonie, w powieściach Agathy Christie Pięć małych świnek i M.C. Beaton Agatha Raisin i zabójcze ciasto.